Alchemia w tradycji mistycyzmu muzułmańskiego (Sufizmu)

Nauka muzułmańska prócz nauk „otwartych” lub „dostępnych,” zawiera również kategorię nauk „ukrytych” (khafijja), zwanych czasem tajemnymi (ghariba). Nauki te z samej swej natury pozostają zawsze ukryte tak w kwestii treści jak dostępu. Jedną z najbardziej znanych jest alchemia, która do Europy trafiła właśnie stamtąd pod nazwą al-kimija. Alchemia w Islamie, podobnie jak na Zachodzie, uważana jest zarówno za naukę jak i sztukę. Opiera się na zasadzie „wszystko istnieje we wszystkim”, „wszystko przenika wszystko”, co otwiera nadzieje na możliwość transmutacji substancji. W muzułmańskiej metafizyce (zwłaszcza u Ibn Arabiego) pierwsza determinacja Absolutu jest tą, w której wszystkie Boskie Imiona i Boskie Jakości (Qualities) są determinowane , ale jeszcze nie rozróżnione, więc każda Jakość jest częścią innej Jakości. Można powiedzieć, że punkt widzenia alchemii przypomina tę ideę Rzeczywistości na poziomie kosmicznego istnienia.

Alchemia zajmuje się transmutacją substancji w obecności czynnika duchowego, którego symbolem jest Kamień Filozoficzny. Alchemia jest przede wszystkim wewnętrzną transmutacją człowieka. Jest nauką obejmującą i ujednolicającą kosmos i duszę, opartą na poglądzie, że natura jako obszar święty, zawiera w sobie procesy narodzin szlachetnych metali i minerałów, przyśpieszanych przez alchemika dzięki mocy Ducha operującego w duszy. To dzięki Duchowi ostateczne „zbawienie” duszy od jej uwiązania jest możliwe, oraz transmutacja w złoto - substancję, która pozostaje odporna na wszelkie wpływy sił przyrody. Alchemia, zafascynowana świętością natury i doktryną jedności kosmosu, stoi po przeciwnej stronie rozdrobnionej i zeświecczonej nauki badającej przedmioty.

Islamska alchemia, która osiągnęła swój szczyt w okresie Dżabira Ibn Hajjana (znanego również jako al-Sufi) już w IX wieku naszej ery, zawierała filozofię natury, zgodną z naukami Hermetycznymi. Według Dżabira, wszystkie metale powstają jako rezultat „małżeństwa” siarki i rtęci w różnych proporcjach i pod wpływem niebiańskich wpływów. Kluczem do zrozumienia struktury metali jest równowaga (al-mizan), która odgrywa zasadniczą rolę w muzułmańskiej alchemii. Jest to nierozerwalnie związane z nauką o liczbach i literach (al-dżafr). Cyfry używane przez Dżabira mają bliski związek z muzyczną skalą Pitagorasa, starożytną architekturą Babilonu i chińską Ming-Tang, co wskazuje na wczesne kontakty z chińska alchemią.

Fundamentalny aspekt alchemii związany jest z eliksirem (al-iksir) i Kamieniem Filozoficznym (hadżarat al-falasifat). Dżabir wymienia szereg eliksirów (roślinne, zwierzęce, mineralne, etc.), ale Kamień Filozoficzny może być tylko minerałem. Do transmutacji potrzebna jest prócz niego obecność siły duchowej, której nie ma pośród substancji naturalnych. Dlatego eliksir i Kamień Filozoficzny dostępne są jedynie mistrzowi.

Alchemiczna transmutacja jest procesem składającym się z szeregu etapów: zaczernienie (nigredo), wybielenia (albedo), czerwienienie (rubedo) kamienia, który ma być poddany transmutacji. Uzyskuje się ją przez naturę samą, ale z pomocą łaski Boga, która jest niezbędna aby proces ten się powiódł. Alchemicy mówią: „natura może pokonać naturę”, co sugeruje, że natura sama dokonuje transmutacji substancji. Pokonanie natury przez naturę jest jednak jedynie możliwe z pomocą duchowej obecności, która wychodzi ponad naturalny porządek, jednocześnie jest „ponadnaturalnie naturalna.”

Etapy dzieła alchemicznego zawierają śmierć i wskrzeszenie, rozpuszczenie i koagulację, w taki sposób, że metal nieszlachetny, chaotyczny i nieuporządkowany, zamienia się w złoto - metal solarny, symbol doskonałości i harmonii na płaszczyźnie fizycznej. Działanie alchemiczne zakłada rozpuszczenie tego, co podległo koagulacji i koagulacji, lub krystalizacji tego, co jest rozpuszczone. Słynne powiedzenie Imama Dżafara Sadika1, jednego z najwybitniejszych Sufich (pośród jego uczniów był również Dżabir): „nasze duchy są naszymi ciałami, a nasze ciała naszymi duchami” (arwahuna adżsaduna wa adżsaduna arwahuna), również oznacza alchemiczną transmutację, która krystalizuje i utrwala lotnego ducha i rozpuszcza skoagulowane, gęste ciało.

Znane alchemiczne powiedzenie solva et coagula dotyczy nie tylko minerałów i metali, ale związane jest bezpośrednio z duchową alchemią, w której stwardniałe serce upadłego człowieka jest roztapiane, a amorficzne aspekty jego duszy skrystalizowane. Praca alchemiczna, jest w istocie wewnętrznym procesem transformacji duszy. Niczym metal nieszlachetny roztapiany w atanorze (al-tannur, lub piec), stwardniała skorupa ludzkiej duszy, która przeszkadza w osiągnięciu źródła życia w samym środku istnienia, jest stapiana w ciele, będącym mikrokosmicznym atanorem. Śmierć i zmartwychwstanie metali jest zewnętrznym wsparciem śmierci i zmartwychwstania duszy, a figura feniksa powstającego z popiołu niczym innym jak odbiciem stanu duszy inicjowanego, gdy uwolni się z wiezienia ograniczeń i pożądań. Małżeństwo Słońca i Księżyca, lub króla i królowej - często przedstawiane w alchemicznych tekstach - to symbol zaślubin duszy z Duchem1.

Początki alchemii giną w mrokach czasów. Niedługo przed narodzinami Chrystusa pojawia się jej systematyczne ujęcie - jednocześnie w Aleksandrii i Chinach. Islam stał się spadkobiercą całej aleksandryjskiej tradycji i u swych źródeł zawiera wiele mitycznych postaci związanych z Hermetyzmem. Są między nimi Agathodaimon, Izis, Kleopatra, Pitagoras, Bolos Demokritos, Zosimos, Apoloniusz z Tiany (jego Sekret Stworzeń – w przekładzie: Sirr al-khaliqah jest dobrze znany muzułmanom), Teukros i Stefanos z Aleksandrii.

Najważniejszym źródłem alchemii muzułmańskiej jest Corpus Hermeticum, będący również przedmiotem dociekań wielu filozofów i poetów Zachodu. Islamskie teksty mówią jednak nie o jednym Hermesie, jak zachodnie, a o trzech - stąd pochodzić ma określenie „Hermes Trismegistos” (al-muthallath bi’l-hikmah). Trzech Hermesów należy do złotego łańcucha proroków rozciągającego się od Adama do Proroka Muhammada. Hermetyzm był więc uważany za doktrynę objawioną i w związku z tym łatwo zintegrowany z perspektywą muzułmańską, ponieważ był jak gdyby „już” islamski w szerszym znaczeniu tego słowa. Pierwszy Hermes utożsamiany jest z przed-potopowym prorokiem Idrisem (albo Akhnukh), który mieszkał w Egipcie i zbudował piramidy. Drugi zwany Babilończykiem (al-Babili) żył w Mezopotamii po potopie i był odnowicielem nauk. Trzeci mieszkał w Egipcie (również po potopie) i przekazał ludziom wiele nauk i sztuk. Muzułmanie widzieli w trzech Hermesach nie tylko założycieli nauk alchemicznych, ale astronomii, astrologii, architektury i innych sztuk, oraz filozofii.

W kręgu Imama Dżafara Sadika, w ósmym wieku naszej ery (drugim muzułmańskiej), alchemia osiągnęła swój szczyt. Warto wspomnieć znaczenie, jakie miał Dżafar Sadik w linii przekazu (silsila) Ścieżek sufickich (turuq). Sufizm, biorący początek od Proroka Muhammada, rozgałęzia się na dwie linie przekazu poprzez jego Kalifów: Alego i Abu Bakra. Od Alego wywodzą się wszystkie Ścieżki (określane czasem jako ‘zakony’)sufickie oprócz jednej – Nakszbandi, której linia wiedzie od Abu Bakra. Obie wielkie linie spotykają się właśnie u Dżafara Sadika, który je łączy - oto powód, dlaczego linia Nakszbandi zwana jest „Złotym Łańcuchem”. Z tego kręgu pochodził też Dżabir, zwany na Zachodzie Geberem.

Wielu pośród Sufich zajmowało się alchemią, poniżej przywołam niektórych z nich:

- Dżafar Sadik, sufi i alchemik (700-765 AD),

- Dżabir Ibn Hajjan, zwany Geberem (721-815 AD), uczeń Dżafara Sadika, był pomostem miedzy tradycją aleksandryjską i średniowieczną Europą.

- Maruf Kharki (zm. 815 AD), uczeń Dawida z Tai, lub „syn” Dawida. Wolnomularski „Król Salomon, Syn Dawida jest czasem z nim utożsamiany. Założył sufickie braterstwo Budowniczych.

- Abu al-Atahijja (748-826 AD), garncarz z Bagdadu, autor mistycznych wierszy. Należał do plemienia Aniza, którego emblematem była koza. Po jego śmierci, jego uczniowie nazywanie byli „Mędrcami” i zaadoptowali pochodnię pomiędzy rogami kozy jako symbol iluminacji. Grupa ta wyemigrowało później do Hiszpanii.

- Dhu’l Nun al-Misri (zm. 860 AD), zwany Egipcjaninem. Pisał na temat alchemii. Autor The Sufis, Idries Shah tak spekuluje: „Thuban Abulfaiz Dhu’l Nun, Egipcjanin, zwany »Królem, lub Panem Ryb«. Uważa się, iż był czarnym Nubijczykiem. »Czarny« znaczy egipski (od koloru gleby), oraz »wiedzę« (od fehm, co oznacza i czarny i wiedza). Był trzecim w sukcesji nauczania po Dawidzie z Tai i Maruf Kharkim. Masoński filar Boaz może być Albuazz, formą imienia Dhul Nuna. Założył zakon (Tarika) sufich Malamati, który przypomina wolnomularstwo”.

- Mansur al-Halladż (858-922 AD) zamordowany jako heretyk za apostazję – wypowiedział słowa: „Jestem Prawdą”; modlił się za swoich oprawców. Podkreślał ważność Jezusa jako nauczyciela Sufich. Autor traktatów alchemicznych.

- Dżunaid z Bagdadu (zm. 910 AD), jeden z wcześniejszych klasycznych autorów sufickich i traktatów alchemicznych.

- Abu al-Kasim al-Kuszajri (986-1074) autor pierwszego traktatu sufickiego (tłumaczony na polski jako Ar-Risala al- Qusayriyya, czyli Traktat o sufizmie; tłumaczenie z arabskiego ks. Jerzy Nosowski, wyd. Dialog 1997). Również autor traktatu o alchemii.

Wiek X,XI, XII, XIII:

- al-Farabi (znany na Zachodzie jako Alfarabius), prekursor Awicenny, autor prac na temat alchemii, filozof neoplatoński.

- al-Ghazali (1058-1111), „Przędzarz”, znany jako Algazel. Nosił przydomek „Dowód Islamu”, autor Alchemi Szczęścia, Niszy Świateł i wielu innych prac. Dokonał ogromnego dzieła pogodzenia nauk koranicznych z racjonalną filozofią.

- Ibn Sina (980-1037), znany na Zachodzie jako Awicenna. Autor dzieł przyrodniczych, psychologicznych i medycznych.

- Abdul Kadir Dżilani (1077-1166), zwany „Różą Bagdadu,” założyciel Ścieżki Kadirijja. Późniejsi europejscy Różokrzyżowcy używali terminologii podobnej do Tariki Kadirijja.

- Fariuddin Attar (1150-1229), zwany „Aptekarzem” - luminarz i autor Konferencji Ptaków (Mantiq ut-Tair), oraz Wspomnień Przyjaciół (Tadhkirat al-Aulija).

- Ibn al-Arabi (z. 1164), autor monumentalnych dzieł filozoficznych i mistycznych. Na osiem wieków przed C.G. Jungiem wykładał teorię o kolektywnej nieświadomości.

- Suhrawardi (1154-1191) twórca nauki Iluminizmu, podobnych do starożytnych nauk greckich i perskich.

- Dżelaluddin Rumi (1207-1273), autor słynnego Masnawi. W jego dziełach znajduje się wiele aluzji alchemicznych.

Powyższa lista wymienia wczesnych autorów alchemicznych. Właściwie każdy wiek miał zawsze kilku autorów poświęcających się alchemii - wśród nich szczególnie podążający Ścieżką Nimatullahi po dziś dzień praktykują alchemię w obecnym Iranie. Autor słyszał również o alchemikach współcześnie działających w Indiach.

Związek pomiędzy alchemią i sufizmem jest dość głęboki, sufizm posiada bowiem trzy elementy typowe dla każdej autentycznej ścieżki duchowej: doktrynę, metodę i „alchemię,” która umożliwia transformację ludzkiej duszy. Na tej płaszczyźnie rozumienia, sufizm odnajduje w alchemii „gotowy” język, dzięki któremu może on opisać ten aspekt swoich nauk. Co więcej, sufizm zawiera duchową psychoterapię, blisko powiązaną z alchemią, jako nauką o duszy. Mistrz suficki w rzeczy samej pracuje z metalem nieszlachetnym duszy ucznia i za pomocą duchowych metod sufizmu, przemienia ten metal w złoto2.

Istnieje jeszcze jedno podobieństwo. Wielu pośród największych mistrzów Sufi, takich jak Abu’l Hasan Szadhili, czy Shah Ni’matullah Wali, jak się uważa, przemieniało metal w złoto bez żadnej zewnętrznej pomocy, a jedynie poprzez spojrzenie (nazar), będące sprawcą cudu i „przekładające” ich wewnętrzny stan świętości na metal, tym sposobem przyczyniając się do niezbędnych zmian w uczniu, dla którego to działanie było przeznaczone. Reasumując, słowami Hossin Nasra można powiedzieć, iż sufizm jest „pierwotnym drzewem, którego jedną z gałęzi jest alchemia, albo ogrodem pełnym kwiatów, w którym alchemia jest obecna jako zapach, który może być wyczuwany w całym ogrodzie, choć należy tylko do jednego gatunku kwiatów.”

Kolejnym interesującym związkiem alchemii i sufizmu jest inne określenie dla Kamienia Filozoficznego: Azot, które według orientalistów pochodzi od słowa al-dhat (lub azzat), czyli esencja, lub wewnętrzna rzeczywistość. Kamień według sufich jest właśnie esencją (dhat), która jest tak potężna, iż może uszlachetniać cokolwiek, z czym wejdzie w kontakt.

Nie ma wątpliwości, że alchemia z całym symbolicznym językiem, stanowi duchową sztukę regeneracji człowieka i wyraża cel ludzkiego życia. Oderwanie człowieka od swej esencji, jest przyczyną dysharmonii i niespełnienia. Człowiek może odnaleźć Kamień Filozoficzny wewnątrz siebie, poprzez ciągły proces oczyszczenia.

Jedną z metod rozwoju sufich, jest aktywacja specjalnych ośrodków percepcji, zwanych lataif. W odróżnieniu od czakramów jogi, z którymi są często mylone, lataif nie posiadają niewidzialnych połączeń z nerwami i organami w ciele ludzkim. Metody aktywacji czakramów i lataif są niemniej podobne - znaleźć je również można w ezoterycznym chrześcijaństwie. Kolejność kolorów w procesie alchemicznym, posiada analogię w systemie lataich sufich (zwłaszcza Tariki Nakszbandi). I tak ośrodek zwany Umysł (qalb) ma kolor żółty i mieści się z lewej strony ciała; Duch (ruh) czerwony, z prawej; Świadomość (sirr) biały, w okolicy splotu słonecznego; Intuicja (khafi) kolor czarny na czole; Głęboko ukryty (akhfa) kolor zielony i mieści się w centrum klatki piersiowej. W zachodniej Alchemii kolejność przejawionych kolorów jest bardzo istotna. W Alchemii chrześcijańskiej często spotykaną kolejnością jest: czarny-biały-żółty-czerwony. Nietrudno zobaczyć, że taka sekwencja tworzyć będzie krzyż, zatem przeżegnanie się będzie aktywowaniem subtelnych ośrodków. Jest to kombinacją metody sufickiej, której kolejność aktywacji lataif jest następująca: żółty-czerwony-biały-czarny-zielony. Sufi często również noszą turbany koloru odpowiadającego kolorowi konkretnego ośrodka.

Reasumując: autor jest przekonany, iż alchemia jest nadal żywym systemem duchowego rozwoju i od 14 już wieków stosowana jest w systemie Sufich. Osobiście doświadczył wewnętrznej transformacji, która była możliwa tylko dzięki kontaktowi z autentycznym reprezentantem sufickiej Ścieżki Nakszbandi.

Na zakończenie historyjka z The Sufis, Idries Shaha:

„Istnieje pewna suficka alegoria poświęcona alchemii, która jest interesująca z powodu związku z myślą zachodnią: Miał ojciec siedmiu leniwych synów. Na łożu śmierci powiedział im, iż odnajdą skarb ukryty w jego polu. Synowie przekopali całe pole, niczego jednak nie znaleźli. Wreszcie zdecydowali zasiać zboże, które przyniosło im obfity plon. Przez szereg kolejnych lat robili to samo i choć nie znaleźli złota, niemniej jednak stali się bogaci i wdrożyli się do rzetelnej pracy. Ostatecznie zostali uczciwymi rolnikami i zapomnieli o kopaniu złota”.

Przypisy

1 Dżafar Sadik był Szóstym Imamem, potomkiem Proroka Muhammada, poprzez córkę Fatimę i uważany jest za bezpośredniego przekaziciela wewnętrznych nauk Islamu, zwanych Sufizmem i pochodzących od samego Proroka.

2 Psychologia i Alchemia C.G. Junga zawiera wiele takich ilustracji.

3 Hossein Nasr pisze: „nie oznacza to, że alchemia może być interpretowana używając ram współczesnej sprofanowanej psychologii, jak robi to Jung i jego uczniowie. Współczesna psychologia, szczególnie psychoanaliza są w rzeczywistości parodią duchowej psychoterapii zawartej w tradycyjnej inicjacyjnej ścieżce, takiej jak sufizm”.

Bibliografia:

Burckhardt, T., Alchemy - Science of the Cosmos, Science of the Soul. Penguin Books, 1972

Eliade, M., The Forge and the Crucible. New York 1962

Holmyard, E.J., Alchemy, Pelican Books, 1956

Nasr, H., Islamic Science. An Illustrated Study. World of Islam Festival Publishing Company, 1976

Shah, I. The Sufis. Anchor Books, 1971

© Andrzej Saramowicz